نوروز و ذهنیت ما ایرانیان

نوروز یکی از مهمترین عناصر تاریخی و فرهنگی ما ایرانیان  است که از زمان پادشاهی جمشید و قرنها قبل از ورود اسلام به ایران، تا به امروز برجا مانده و  بطور بالقوه این امکان را دارد که به جشن و رسمی جهانی تبدیل شود.

ایرانیان با چهارشنبه سوری به پیشواز نوروز می روند؛ یعنی با برافروختن آتش، سرخی ( زندگی) را از آن ( آتش) گرفته و  تاریکی، رنج، غم، محنت، کینه و تعصب را از خود دور کرده، به روشن کردن دل و دیده می نشینند تا چند روز بعد همراه با طبیعت با پوشیدن لباسی نو، نوروزی (دوره و سالی) را آغاز کنند که پربارتر و شادتر از سالهای قبل باشد. اما ذهن و تفکر و باورهای ما چی؟

 ایرانیانی هستند که قبل از هر چیز مذهبی اند ( مسلمان، مسیحی، بهایی، یهودی و…)و بعد ایرانی. یعنی وفاداری اشان به مذهب خویش بیش از وفاداری آنها به کشور و ملت اشان است. آنهایی که عزت اسلام را بر عزت ایران ترجیح می دهند و تا آنجا پیش می روند که خواهان جایگزینی شعائر مذهبی خود همچون غدیر خم بجای عید نوروز می شوند، از این نمونه اند. یا آنهایی که اعتقادات و اندیشه های سیاسی جزم و خشکی دارند که حتی اگر کشور و ملت در ذلت و نکبت بسر برند، باز همچنان از همنشینی و همکاری با مخالفان اندیشه ای خود سرباز می زنند. نمونه این دسته را میتوان در بعضی از نیروهای چپ در اپوزیسیون یافت.

 ایرانیانی هم هستند که  به دین و مذهب و اندیشه خود وفادرند اما نهایتآ ایران و منافع آن از هر چیزی ( حتی  ازمذهب و ایدئولوژی اشان) برایشان ارجح تر است. این دسته از هموطنان متاسفانه  پراکنده اند.

 بخش بزرگی از نیرو های معروف به اصلاح طلب در دسته اول و بخش کوچکی از آنها در دسته دوم جای می گیرند. برای نمونه آن بخش بزرگ اصلاح طلبان تا آن اندازه حاظر به مخالفت با حکومت هستند که به اساس نظام حکومت اسلامی خدشه ای وارد نشود و از هرگونه همکاری و نزدیکی با نیروهایی که به فکر عوض کردن حکومت اند، خود داری می کنند.

 سالها است که عده ای از هموطنان بر سر اینکه حکومت پادشاهی بهتر است یا جمهوری با هم بحث و جدل می کنند. مسلمآ توافقی حاصل نخواهد شد و اختلاف ادامه خواهد یافت. اما مسئله این است که این دعوا چه دست آوردی برای ملت و کشور ما داشته و چه کسانی از این اختلاف سود برده اند. یک حکومت پادشاهی مشروطه می تواند از صدها جمهوری دمکرات تر و مدرن تر باشد، درست بهمان شکلی که یک پادشاهی میتواند بدتر از هر جمهوری باشد. یا همانطور که یک هوادار جمهوری می تواند دیکتاتور منش باشد و غیر دمکرات، یک هوادار سلطنت هم می تواند متعصب باشد و شخصیت پرست.  مهم هسته حکومت و تفکرات و اندیشه های افرادی اند که حکومت می کنند و همچنین مردمی که حکومت می شوند، هستند.  گفتنی است که در این اواخر طرفداران جمهوری کمی  عقب نشینی کرده و می گویند نفس استدلال فوق درست است اما این مشروطه خواهان  ایرانی دمکرات نیستند. نتیجه بهر حال فرقی نمی کند و همانی می شود که در این 28 سال داشته ایم یعنی ادامه تفرقه.

 پراگماتیست به کسی گفته می شود که از هر فکر و اندیشه (و مذهبی)  نتائج عملی مشخص می طلبد و گرنه آن فکر و اندیشه و ایدئولوژی و مذهب را هر چقدر هم پر زرق و برق باشد بکنار می نهد. بر عکس پراگماتسیت ها، ایده آلیست ها هستند یعنی کسانی که به چارچوب فکری و ایده خود عمیقآ پایبندند حتی اگر در عمل نتائج منفی و مصیبت بار با خود بهمراه آورند. یک پراگماتیست تعصبی ندارد و براحتی می تواند فکر و اندیشه خود را بنا به مصالح زمینی و عملی کنار نهند. در حالی که ایده آلیست ها متعصب اند و مرغ اشان فقط یک پا دارد. ایران گویا کشور ایده آلیست ها است و چندان خبری از پراگماتیست ها بگوش نمی رسد. آیا این مسئله حداقل یکی از راز و سبب های وضعیتی که امروز در آن بسر می بریم نیست؟ (1)

تنها حاکمیت نیست که آزادی های فردی و گروهی را محدود  کرده است. خانواده هم در بسیاری از مواقع زندان اندیشه و عمل فرزندان ودیگر اعضاء خود است. همینطور خیابان و جامعه. و خودسانسوری و ترس های گاهآ بیمورد،  گفته و نوشته های نه چندان سیاسی اما فرهنگ ساز و سنت زدا را با کمبود مواجه می کند. 

اگر معیار مدارا و پذیرش  فرد و احترام به  حقوق اش بر اساس انطباق  اعمال و رفتار او با فکر  و سلیقه ما باشد، هنری نکرده ایم. هنر آن است که با مخالفان فکری، سلیقه ای خود با احترام برخورد کرده و  دفاع از حقوق اشان را جزء وظایف شهروندی خود قرار دهیم. احترام به انتخاب پوشش دیگران از جمله پوشش زنان، احترام به بهائیان، یهودیان، احترام به اقلیت های قومی و زبانی، احترام به گرایش و سبک زندگی همجنسگرایان ( نه دگرباشان که این کلمه کلی حرف دارد) و….این همان فرهنگ لیبرالی است که جامعه ما نیازمند آن است. متمدن کردن روابط و افکار خود و اطرافیان به متمدن شدن جامعه و حاکمیت ها کمک می کند.

ما اگر در عرصه و زمینه ای با هم توافق نداشته باشیم، امکان هرگونه همکاری و تعامل را مسدود شده می انگاریم. اگر بتوانیم بجای چنین رهیافتی به عدم توافق،  با هم توافق کنیم که توافقی با هم  نداریم آن وقت راه کدورت و دشمنی را بسته  و فضایی برای  همکاری حول مسائلی که در باره اشان با هم توافق داریم، فراهم می شود. ذهنیت مساعد به حل عدم توافق و تفاهم کمک می کند و دوستی ها را کاملآ از بین نمی برد.

قضاوت و عدالت  با انتقام جویی  یکی نیست. قانون و قوه قضائیه اگر به اهرمی برای انتقام حکومت از مخالفان تبدیل شود، نه تنها استقلال که اعتبار خود را هم از دست می دهد.

 روشنفکران ما حق دارند بحث ها و محافل خاص خود را داشته باشند. اما مخالفان آزادی اگر زخمی شوند هنوز قادرند با اهرم ” به خطر افتادن اسلام” نیروهای کوری را به میدان آورند که خشم اشان می تواند تر و خشک را با هم بسوزاند. خرد و ساده کردن تفکرات امروزی و بردن آنها به جامعه و خیابان می تواند پادزهر مناسبی باشد. همینطور توجه و نظر به هر فرد و نیرویی که بطور بالقوه می تواند در خدمت اصلاح فرهنگی اجتماعی قرار گیرد. همجنسگرایان  یکی از این نیروها هستند که سزاوار توجه بیشتری می باشند. خود همجنسگرایان هم باید نیاز و خواسته های خود را  به یک تمایل برای کسب حقوق فرا رویانند.  جامعه ما هیچوقت به اندازه امروز برای کسب شناخت در باره همجنسگرایی مساعد نبوده است.

ایران و اسلام خدمات متقابلی به هم کرده اند اما قدرت گیری روحانیون مسلمان و تشکیل حکومت اسلامی  در سال 1357پیوند زناشویی اسلام و ایران را دچار بحران کرده است. حل هر چه زودتر این بحران به نفع طرفین است و قرار نیست که یکی غالب و دیگری مغلوب شود. اسلام وارد ایران شده و به آن شناسنامه ایرانی اعطاء گردیده اما قرار نیست که صاحب خانه را بیرون کند.

ملی گرایی با تاسف و غصه و نوستالژی برای گذشته های  بسیار دور فرق دارد. ملی گرایی اگر با خشم و کینه نسبت به ترک و عرب و  دیگر اقوام و ملل آغشته شود، حتی متضمن صلح وحقوق شهروندی خود ملت ساکن کشور هم نخواهد بود.

 مدرنیت بدون یک شالوده اقتصادی حداقل، بسختی ( اگر نه غیر ممکن) ریشه می دواند. در دنیای امروز، بدون دمکراسی، آزادی و روابط حسنه با جهان خارج، اقتصاد پایدار رشد نمی کند.

 نوروز بر همه ایرانیان و دیگر برگزارکنندگان آن مبارک باد.

( 1) – علاقمندان به مطالعه در باره پراگماتیسم میتوانند به این کتاب مراجعه کنند: پراگماتیسم / ویلیام جیمز / ترجمه:عبدالکریم رشیدیان / ناشر:علمی و فرهنگی